Çocuklar sosyal yaşamı, başkalarıyla iletişim kurmayı ve ilişkilerini düzenlemeyi deneyimleyerek öğrenirler. Özellikle 2–6 yaş dönemi; paylaşma, sıra bekleme, iş birliği yapma, empati geliştirme, duyguları tanıma ve sosyal kuralları öğrenme açısından önemli bir gelişim dönemidir. Bu süreçte çocukların akranlarıyla zaman zaman anlaşmazlık yaşaması oldukça doğaldır. Oyuncağını paylaşmak istememe, oyuna alınmadığında öfkelenme, arkadaşının elindeki oyuncağı alma, itme, bağırma veya oyun kurallarına uymakta zorlanma gibi davranışlarla karşılaşılabilir.

Peki, çocuklar arasındaki her anlaşmazlık zorbalık mıdır? Akran çatışması ile akran zorbalığını birbirinden nasıl ayırabiliriz?

2–6 Yaş Döneminde Zorbalık mı, Çatışma mı?

Bu yaş döneminde görülen birçok olumsuz akran davranışı, zorbalıktan ziyade gelişimsel özelliklerle ilişkili çatışmalardır. Çünkü küçük çocukların dürtülerini kontrol etme, duygularını düzenleme, karşısındaki kişinin bakış açısını anlama ve sorunları sözel yollarla çözme becerileri henüz gelişmektedir.

Akran çatışması, çocukların isteklerinin, ihtiyaçlarının veya beklentilerinin birbiriyle uyuşmadığı durumlarda ortaya çıkar. Örneğin iki çocuğun aynı oyuncakla oynamak istemesi, oyunda lider olmak için anlaşmazlık yaşaması veya bir çocuğun diğerini oyununa dahil etmek istememesi çatışma örnekleridir. Bu durumlarda çocuklar genellikle benzer güç konumundadır. Anlaşmazlık karşılıklı yaşanabilir ve çocuklar zaman zaman çatışmayı başlatan, zaman zaman da çatışmadan etkilenen taraf olabilir.

Akran zorbalığı ise yalnızca çocukların kavga etmesi veya birbirlerine kızması değildir. Bilimsel literatürde zorbalığın üç temel özelliği bulunmaktadır:

Güç dengesizliği: Çocuklardan birinin fiziksel, sosyal veya psikolojik açıdan diğerine göre daha güçlü bir konumda olması.

Tekrarlayıcılık: Olumsuz davranışın zaman içerisinde tekrar etmesi veya tekrarlanma eğilimi göstermesi.

Zarar verme: Diğer çocuğu inciten, korkutan, dışlayan veya baskı altında bırakan saldırgan davranışların bulunması.

Örneğin iki çocuğun aynı oyuncak nedeniyle tartışması bir çatışmadır. Ancak bir çocuğun kendisini savunmakta zorlanan başka bir çocuğu sürekli oyundan dışlaması, tehdit etmesi veya ona yönelik saldırgan davranışlarını tekrarlaması zorbalık açısından değerlendirilmelidir.

Burada önemli bir nokta vardır: 2–6 yaş döneminde de zorbalık davranışları görülebilir. Ancak bu yaşlarda davranışları değerlendirirken çocuğun gelişim düzeyi, davranışın sıklığı, sürekliliği, güç ilişkileri ve ortaya çıktığı koşullar birlikte ele alınmalıdır. Her itme, vurma veya oyuna almama davranışını doğrudan zorbalık olarak nitelendirmek doğru değildir.

Aileler Çocuklarına Nasıl Destek Olabilir?

Çocukların akran ilişkilerinde yaşadıkları güçlükleri çözmeyi öğrenmeleri için yetişkin rehberliğine ihtiyaçları vardır. Ailelerin yaklaşımı, çocukların sosyal ve duygusal becerilerinin gelişiminde önemli rol oynar.

1. Duyguları tanıyın ve kabul edin. Çocuğunuzun yaşadığı duyguyu küçümsemeyin. "Oyuncağını alamadığın için üzülmüş olabilirsin." gibi ifadelerle duygularını tanımasına yardımcı olun.

2. Duyguya izin verin, zarar verici davranışa sınır koyun. "Kızabilirsin ama arkadaşına vuramazsın." diyerek duyguların kabul edilebilir, zarar verici davranışların ise kabul edilemez olduğunu öğretin.

3. Problem çözme becerilerini destekleyin. Sorunları hemen çocuk adına çözmek yerine seçenekler sunun. "Sırayla oynamayı deneyebilirsiniz. Önce kimin oynayacağına nasıl karar verebilirsiniz?" gibi sorular sorun.

4. Sosyal beceriler konusunda model olun. Günlük yaşamda sıra beklemek, teşekkür etmek, özür dilemek, paylaşmak ve başkalarının sınırlarına saygı göstermek gibi davranışları kendi tutumlarınızla gösterin.

5. Çocuğunuzu dinleyin ve gözlemleyin. Akran ilişkilerinde yaşadığı sorunları anlatmasına fırsat verin. Hemen karşı tarafı suçlamak veya çocuğunuza sürekli kendisini savunmasını söylemek yerine yaşananları anlamaya çalışın.

6. Okulla iş birliği yapın. Tekrarlayan saldırgan davranışlar, sürekli dışlanma, belirgin güç dengesizliği veya çocuğun okula gitmek istememesine neden olan akran sorunları varsa öğretmen ve okul psikolojik danışmanıyla görüşün.

Unutmayalım!

Çocukların hiç çatışma yaşamaması, sağlıklı sosyal gelişimin göstergesi değildir. Önemli olan çatışma yaşadıklarında duygularını tanıyabilmeleri, karşısındaki kişiyi anlamaya çalışmaları, sınırlarını korumaları ve sorunlarını yapıcı yollarla çözebilmeleridir.

Biz yetişkinlerin görevi çocuklar adına bütün sorunları çözmek değil; onların sorunlarını çözebilecek sosyal, duygusal ve iletişim becerilerini kazanmalarına rehberlik etmektir.